Audyt due diligence – czym jest, jak przebiega i dlaczego warto go przeprowadzić?

Planowana sprzedaż spółki, zakup przedsiębiorstwa, wejście inwestora lub realizacja transakcji M&A to sytuacje, w których jedna decyzja może przesądzić o powodzeniu całego przedsięwzięcia. Problem polega na tym, że wiele kluczowych ryzyk nie jest widocznych na pierwszy rzut oka. Nieuregulowany stan prawny aktywów, spory sądowe, zaległości podatkowe czy nieprawidłowości w dokumentacji mogą ujawnić się dopiero po zawarciu transakcji.

Właśnie dlatego w profesjonalnym obrocie gospodarczym standardem stał się audyt due diligence. Nie jest to formalność ani kolejny raport przygotowywany „do szuflady”. Due diligence stanowi narzędzie decyzyjne pozwalające zidentyfikować ryzyka i ocenić ich wpływ na wartość przedsiębiorstwa oraz warunki transakcji.

Czym jest due diligence? – definicja i znaczenie pojęcia

Due diligence to pojęcie wywodzące się z anglosaskiej praktyki transakcyjnej. Warto podkreślić, że due diligence nie posiada legalnej definicji w polskim prawie. W dosłownym tłumaczeniu oznacza należytą staranność, jednak w transakcjach fuzji i przejęć zwrot ten odnosi się do procesu badania i oceny przedsiębiorstwa lub jego poszczególnych składników.

Odpowiadając na pytanie „due diligence – co to jest?”, najprościej można wskazać, że jest to badanie lub analiza poszczególnych obszarów działalności firmy, w ramach której dochodzi do identyfikacji i oceny ryzyk oraz udzielenia rekomendacji dotyczących zarządzania zidentyfikowanym ryzykiem. Analizie mogą podlegać różne obszary działalności firmy, w tym przede wszystkim kwestie prawne, finansowe, podatkowe, operacyjne, ESG, czy związane z własnością intelektualną.

Znaczenie due diligence wykracza jednak poza samo wykrywanie problemów. Wyniki badania pozwalają inwestorowi ocenić ryzyko przedsięwzięcia, ustalić warunki transakcji, negocjować cenę oraz odpowiednio zabezpieczyć swoje interesy w dokumentacji transakcyjnej.

Kiedy przeprowadza się audyt due diligence?

Najczęściej due diligence przeprowadza się przed zakupem przedsiębiorstwa w ramach transakcji typu M&A (Mergers & Acquisitions), w której kupujący chce uzyskać możliwie pełny obraz sytuacji prawnej i finansowej podmiotu, który zamierza nabyć.

Badanie due diligence jest również standardem przy wejściu inwestora finansowego, funduszu private equity lub venture capital. Inwestorzy oczekują rzetelnej informacji o ryzykach, które mogą wpływać na zwrot z inwestycji.

Audyt spółki przed sprzedażą bywa wykonywany także przy przygotowaniu spółki do pozyskania kapitału, w procesie restrukturyzacji lub w fazie przygotowań wejścia na giełdę w ramach IPO (ang. Initial Public Offering)

Due diligence często przeprowadza się również przy nabywaniu istotnych aktywów lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa.

W praktyce odpowiedź na pytanie „kiedy przeprowadzić due diligence?” jest prosta: zawsze wtedy, gdy planowana decyzja biznesowa wiąże się z istotnym ryzykiem finansowym lub prawnym.

Kto przeprowadza due diligence i kto je zleca?

Podmiotem zlecającym due diligence jest najczęściej potencjalny nabywca lub inwestor. Coraz częściej jednak badanie zlecają również sami sprzedający w ramach tzw. vendor due diligence.

Po stronie wykonawców działa zazwyczaj multidyscyplinarny zespół audytowy składający się z:

• doradców prawnych,
• doradców podatkowych,
• księgowych,
• ekspertów finansowych,
• specjalistów IT,
• audytorów branżowych.

Skład zespołu zależy od charakteru badanej spółki oraz zakresu planowanego audytu.

Kluczowe znaczenie ma niezależność audytorów od badanego podmiotu. Tylko wówczas raport może stanowić wiarygodną podstawę do podejmowania decyzji inwestycyjnych.

Rodzaje due diligence – co obejmuje każdy z nich?

Zakres badania zależy od celu transakcji oraz specyfiki przedsiębiorstwa. W praktyce wyróżnia się kilka podstawowych rodzajów due diligence.

Due diligence prawne

Due diligence prawne stanowi fundament większości procesów transakcyjnych.

Audyt prawny spółki obejmuje przede wszystkim analizę:

• dokumentów korporacyjnych,
• struktury właścicielskiej,
• istotnych umów handlowych,
• zezwoleń i licencji,
• sporów sądowych i administracyjnych,
• postępowań egzekucyjnych,
• aktywów spółki,
• zgodności działalności z obowiązującymi regulacjami.

Badanie due diligence prawne pozwala ustalić, czy istnieją ryzyka mogące wpływać na możliwość prowadzenia działalności lub wartość przedsiębiorstwa.

W praktyce to właśnie due diligence prawne często identyfikuje problemy, które mogą skutkować obniżeniem ceny transakcyjnej lub koniecznością dodatkowych zabezpieczeń umownych.

Due diligence finansowe i podatkowe

Due diligence finansowe koncentruje się na ocenie kondycji ekonomicznej przedsiębiorstwa.

Analizie podlegają między innymi:

• księgi rachunkowe,
• sprawozdania finansowe,
• struktura aktywów i pasywów,
• zadłużenie,
• przepływy pieniężne,
• rentowność działalności.

Celem jest ustalenie, czy sytuacja finansowa przedstawiana przez spółkę odpowiada rzeczywistości.

Integralną częścią procesu jest due diligence podatkowe. Obejmuje ono analizę rozliczeń VAT, CIT i PIT, ocenę ryzyk podatkowych oraz weryfikację prawidłowości korzystania z preferencji podatkowych, takich jak ulga B+R czy estoński CIT.

Dla inwestora oznacza to możliwość wykrycia potencjalnych zaległości lub sporów z organami podatkowymi jeszcze przed zawarciem transakcji.

Due diligence pracownicze

Due diligence pracownicze pozwala ocenić zgodność organizacji z przepisami prawa pracy.

Badanie obejmuje najczęściej:

• umowy o pracę i kontrakty B2B,
• regulaminy pracy i wynagradzania,
• dokumentację pracowniczą,
• kwestie BHP,
• system wynagrodzeń i benefitów,
• procedury związane z ochroną sygnalistów.

Audyt umów pracowniczych spółki pozwala zidentyfikować ryzyka związane z potencjalnymi roszczeniami pracowniczymi oraz nieprawidłowościami organizacyjnymi.

IP Due Diligence – własność intelektualna

Coraz większe znaczenie zyskuje IP due diligence, szczególnie w sektorze technologicznym.

Badanie obejmuje analizę praw do:

• znaków towarowych,
• patentów,
• wzorów przemysłowych,
• domen internetowych,
• oprogramowania,
• utworów pracowniczych.

Szczególną uwagę poświęca się umowom dotyczącym przeniesienia praw autorskich i licencjom.

W spółkach technologicznych częstym problemem okazuje się brak skutecznego przeniesienia praw autorskich przez programistów współpracujących na podstawie umów B2B. Tego rodzaju nieprawidłowości mogą istotnie wpływać na wartość przedsiębiorstwa i bezpieczeństwo transakcji.

Jak przebiega audyt due diligence? – etapy procesu

Choć zakres badania może różnić się w zależności od rodzaju transakcji, proces due diligence zwykle przebiega według podobnego schematu. Standardowo obejmuje trzy główne etapy: zebranie dokumentacji, analizę oraz przygotowanie raportu.

1. Przygotowanie i zebranie dokumentów

Pierwszym krokiem jest określenie zakresu badania. Strony ustalają, które obszary działalności spółki będą podlegały analizie i jakie dokumenty powinny zostać udostępnione audytorom.

Standardem jest podpisanie NDA (Non-Disclosure Agreement), czyli umowy o zachowaniu poufności. Jej celem jest zabezpieczenie informacji handlowych, finansowych i organizacyjnych przekazywanych w trakcie procesu.

Następnie spółka przygotowuje dokumentację obejmującą m.in. dokumenty korporacyjne, umowy handlowe, dokumentację pracowniczą, sprawozdania finansowe oraz dane podatkowe.

2. Analiza i identyfikacja ryzyk

Po otrzymaniu dokumentów rozpoczyna się właściwe badanie due diligence.

Zespół audytorów analizuje materiały, zadaje dodatkowe pytania i weryfikuje obszary wymagające wyjaśnień. Na tym etapie często prowadzona jest sesja pytań i odpowiedzi (Q&A), w ramach której inwestor lub jego doradcy kierują do spółki pytania dotyczące analizowanych dokumentów lub informacji.

Kluczowym celem jest identyfikacja tzw. red flags, czyli istotnych ryzyk mogących znacząco wpływać na wartość przedsiębiorstwa lub bezpieczeństwo transakcji.

Przykładami red flags mogą być:

• brak wymaganych zgód korporacyjnych,
• brak tytułu do udziałów lub akcji,
• liczne zobowiązania finansowe wobec podmiotów powiązanych,
• toczące się spory sądowe o znacznej wartości przedmiotu sporu,
• zaległości podatkowe,
• brak wymaganych licencji,
• nieuregulowany stan prawny nieruchomości,
• brak praw autorskich do kluczowego oprogramowania,
• istotne naruszenia umów kredytowych skutkujące natychmiastową wymagalnością kordytów.

Warto pamiętać, że nie każda red flag przekreśla transakcję, choć często wpływa na cenę, harmonogram lub sposób zabezpieczenia interesów stron.              

3. Raport i rekomendacje

Ostatnim etapem jest sporządzenie raportu due diligence.

Raport podsumowuje ustalenia audytorów, wskazuje zidentyfikowane ryzyka oraz rekomenduje działania ograniczające ich wpływ na planowaną transakcję.

To właśnie raport stanowi podstawę do dalszych negocjacji oraz podejmowania decyzji inwestycyjnych.

Virtual Data Room (VDR) – jak dziś przeprowadza się due diligence?

Współczesne procesy due diligence coraz rzadziej opierają się na fizycznym udostępnianiu dokumentów. Standardem rynkowym stały się obecnie rozwiązania typu Virtual Data Room (VDR).

Virtual Data Room to elektroniczne repozytorium dokumentów umożliwiające bezpieczne udostępnianie dokumentów i informacji uczestnikom procesu transakcyjnego.

Do najpopularniejszych rozwiązań wykorzystywanych na rynku należą:

• Intralinks,
• Datasite,
• Merrill Datasite,
• lokalne platformy VDR dostosowane do wymogów konkretnej transakcji.

Wykorzystanie VDR zapewnia szereg korzyści:

• kontrolę dostępu do dokumentów,
• możliwość nadawania różnych poziomów uprawnień,
• rejestrowanie aktywności użytkowników,
• równoczesną pracę wielu zespołów doradczych,
• zwiększenie bezpieczeństwa i poufności danych.

Dla spółki przygotowującej się do sprzedaży odpowiednio uporządkowany VDR często znacząco przyspiesza cały proces transakcyjny.

Raport due diligence – co zawiera i jak go czytać?

Raport due diligence jest końcowym efektem procesu badania. Jego zadaniem nie jest wyeliminowanie ryzyk, lecz ich identyfikacja, ocena i przedstawienie rekomendacji dotyczących dalszych działań.

Typowy raport obejmuje:

Executive Summary

Najważniejszą część raportu stanowi podsumowanie kluczowych ustaleń. To tutaj prezentowane są ryzyka, które mogą mieć istotny wpływ na decyzję inwestycyjną lub warunki transakcji.

Macierz ryzyk

W wielu raportach stosuje się macierz ryzyk uwzględniającą:

• poziom istotności ryzyka,
• prawdopodobieństwo wystąpienia ryzyka,
• skalę jego potencjalnych skutków.

Pozwala to szybko ocenić, które problemy wymagają natychmiastowej reakcji.

Ustalenia szczegółowe

Raport zawiera również szczegółowe wyniki analiz podzielone na obszary, takie jak kwestie prawne, podatkowe, finansowe czy pracownicze.

Rekomendacje

Ostatnim elementem są rekomendacje dotyczące sposobów ograniczenia lub zabezpieczenia zidentyfikowanych ryzyk.

W praktyce spotyka się dwa podstawowe rodzaje raportów:

• Long-form report – szczegółowy raport obejmujący wszystkie ustalenia.
• Red flag report – skrócona wersja skupiająca się wyłącznie na najistotniejszych ryzykach.

Raport due diligence odgrywa ważną rolę podczas negocjacji dokumentacji transakcyjnej.
Jego ustalenia mogą wpływać na:

• Wprowadzenie do umowy mechanizmu korekty ceny,
• decyzję o skorzystaniu z ubezpieczenia W&I (z ang. Warranty & Indemnity),
• zakres i treść oświadczeń i zapewnień (z ang. Representations and Warranties),
• mechanizmy zabezpieczające kupującego po zamknięciu transakcji.

Vendor due diligence – DD przeprowadzane przez sprzedającego

Najczęściej due diligence kojarzone jest z badaniem zlecanym przez kupującego, ale coraz większą popularność zdobywa vendor due diligence, określane również jako sell-side due diligence.

W tym modelu badanie przeprowadza sam sprzedający jeszcze przed rozpoczęciem procesu sprzedaży przedsiębiorstwa.

Celem vendor due diligence jest:

• identyfikacja problemów przed wejściem inwestorów,
• uporządkowanie dokumentacji,
• przyspieszenie procesu sprzedaży,
• zwiększenie wiarygodności spółki,
• poprawa pozycji negocjacyjnej sprzedającego.

Dzięki wcześniejszemu wykryciu nieprawidłowości możliwe jest ich usunięcie jeszcze przed rozpoczęciem rozmów z potencjalnymi nabywcami.

Vendor due diligence szczególnie dobrze sprawdza się przy dużych procesach sprzedażowych,
w których zainteresowanie wykazuje wielu inwestorów.

Ile kosztuje audyt due diligence i od czego zależy jego cena?

Koszt audytu due diligence zależy od wielu czynników i trudno wskazać jedną uniwersalną stawkę.

Największy wpływ na cenę mają:

• zakres badania,
• wielkość przedsiębiorstwa,
• liczba analizowanych obszarów,
• stopień skomplikowania działalności,
• liczba dokumentów,
• harmonogram realizacji,
• doświadczenie kancelarii lub doradców.

Pełne due diligence obejmujące analizę prawną, finansową, podatkową i pracowniczą będzie oczywiście droższe niż badanie ograniczone do jednego obszaru.

Podobnie wygląda kwestia czasu trwania procesu.

W przypadku niewielkich spółek lub tematycznych audytów due diligence może trwać kilka tygodni. W dużych transakcjach M&A obejmujących duże grupy kapitałowe proces może zająć nawet kilka miesięcy.

Profesjonalna kancelaria lub zespół doradczy zwykle przedstawia szczegółowy zakres prac i wycenę po wstępnym zapoznaniu się ze specyfiką badanego podmiotu.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czym różni się audyt prawny od due diligence?

Audyt prawny koncentruje się wyłącznie na aspektach prawnych działalności przedsiębiorstwa. Mówiąc o due diligence mamy do czynienia z kompleksową analizą przedsiębiorstwa, która może obejmować również kwestie finansowe, podatkowe oraz operacyjne.

Czy due diligence jest obowiązkowe przy zakupie spółki?

Nie. Przepisy nie nakładają obowiązku przeprowadzania due diligence. W praktyce jednak jest to jednak standard rynkowy przy większości istotnych transakcji stosowany w celu alokacji ryzyka kupującego.

Kto powinien zlecić due diligence – kupujący czy sprzedający?

Najczęściej badanie zleca kupujący, jednak coraz częściej stosowane jest również vendor due diligence wykonywane przez sprzedającego.

Co to jest vendor due diligence?

Jest to badanie przedsiębiorstwa przeprowadzane na zlecenie właściciela w ramach przygotowania do transakcji lub w celu weryfikacji prawidłowości i zgodności z prawem określonych obszarów firmy.

Jak długo trwa typowe due diligence?

Od kilku tygodni przy niewielkich audytach do kilku miesięcy w przypadku dużych transakcji M&A.

Co to jest virtual data room?

Virtual Data Room (VDR) to elektroniczne repozytorium dokumentów wykorzystywane do bezpiecznego udostępniania danych uczestnikom procesu transakcyjnego.

Co dzieje się po due diligence?

Z badania due diligence przygotowywany jest raport. Wyniki ujęte w raporcie wykorzystywane są podczas negocjacji ceny, warunków umowy oraz zakresu zabezpieczeń transakcyjnych.

Czy due diligence gwarantuje brak ryzyk po transakcji?

Nie. Due diligence nie eliminuje ryzyk, ale pozwala je minimalizować i w odpowiedni sposób alokować. Pozwala je zidentyfikować, ocenić i odpowiednio uwzględnić przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych.

Podsumowanie

Audyt due diligence jest jednym z najważniejszych narzędzi wykorzystywanych przy transakcjach biznesowych. Pozwala zidentyfikować ryzyka prawne, finansowe, podatkowe i operacyjne jeszcze przed podjęciem decyzji inwestycyjnej lub zawarciem umowy.

Prawidłowo przeprowadzony proces nie daje gwarancji całkowitego wyeliminowania ryzyk, ale pozwala świadomie nimi zarządzać i odpowiednio zabezpieczyć interesy stron transakcji.

Zespół Rubicon Legal wspiera przedsiębiorców, inwestorów oraz fundusze w przeprowadzaniu audytów due diligence dla transakcji M&A, procesów inwestycyjnych i restrukturyzacyjnych. Jeśli planujesz zakup lub sprzedaż spółki, pozyskanie inwestora albo reorganizację działalności, skontaktuj się z nami, aby omówić zakres badania i otrzymać indywidualną wycenę.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy prawnej i biznesowej.